ΘΕΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ: Το παιδί που κλέβει

Γράφει η Νατάσσα Οικονόμου -Ψυχολόγος

Όλοι οι γονείς έχουν βρει ένα παιχνίδι, γλειφιτζούρι ή άλλο αντικείμενο στα χέρια του παιδιού χωρίς να θυμούνται να το έχουν αγοράσει ποτέ. Φόβος, θυμός, σύγχυση είναι μόνο κάποια από τα συναισθήματα που μπορεί να δημιουργηθούν μπροστά σε ένα τέτοιο γεγονός. Η συμπεριφορά παιδιών και εφήβων που «παίρνουν» από φιλικά ή συγγενικά σπίτια πράγματα που δεν τους ανήκουν χωρίς σκοπό να τα επιστρέψουν ή ακόμα και από μαγαζιά χωρίς να πληρώσουν είναι αρκετά συχνή αλλά και ανησυχητική.

Η κλοπή σαν πράξη είναι πολύ σοβαρή. Όμως αυτό δεν ισχύει για όλες τις ηλικίες. Τα παιδιά αρχίζουν να κατανοούν την έννοια της ιδιοκτησίας από τα τρία μέχρι τα έξι τους χρόνια. Ψυχολογικά λειτουργούν ακόμα κάτω από την εγωκεντρική σκοπιά της ανάπτυξης και αντιλαμβάνονται τον κόσμο αποκλειστικά μέσα από τον εαυτό τους και όχι με κριτήριο τις ανάγκες των άλλων.

Δεν καταλαβαίνουν ότι τα πράγματα κοστίζουν χρήματα και ότι δεν είναι σωστό να πάρουμε κάτι χωρίς να το πληρώσουμε. Τότε δε μιλάμε για κλεπτομανία, αλλά για την ανάγκη τους να κρατήσουν κάτι που τους κάνει εντύπωση. Μπροστά στην εικόνα του φανταχτερού, ιδιαίτερου, το θέλουν και το παίρνουν. Τα παιδιά σχολικής ηλικίας γνωρίζουν το σωστό και το λάθος και πως υπάρχουν συνέπειες μέσα στην οικογένεια. Ο λόγος που καταφεύγουν σε αρνητική συμπεριφορά είναι γιατί δεν έχουν αναπτύξει τους μηχανισμούς αυτοελέγχου που είναι απαραίτητοι για την απόκτηση ενός πράγματος με κατάλληλο τρόπο.

Η συχνότητα εμφάνισης του φαινομένου ναι μεν μας καθησυχάζει, αλλά δεν μας απαλλάσσει. Η κλοπή είναι μια ανέντιμη πράξη και η εντιμότητα πρέπει να μαθαίνεται. Είναι σημαντικό να εξηγήσουμε στο παιδί την έννοια της ιδιοκτησίας χωρίς να ανησυχούμε ή να το τιμωρήσουμε. Τα πράγματα γίνονται πιο σοβαρά όταν ένα παιδί έχει επίγνωση πως η πράξη του είναι κλοπή, αρπάζει κάτι και το κρύβει για να μην το βρουν, σκαρφίζεται δικαιολογίες για να αποφύγει τις συνέπειες γνωρίζοντας πως παραβιάζει ηθικούς κανόνες και αψηφώντας την αντίδραση των γονιών του. Σε έρευνα που έγινε στην Αγγλία σε μαθητές δημοτικού, αρκετοί ομολόγησαν ότι ορισμένες πράξεις τους, εάν είχαν αποκαλυφθεί, θα μπορούσαν να έχουν σοβαρές συνέπειες εις βάρος τους.

Αν αναλύσουμε τις κλεψιές που κάνουν τα παιδιά θα διαπιστώσουμε ότι υπάρχουν διάφοροι τύποι:

Α) Ο περιστασιακός τύπος κλεψιάς: Πρόκειται για τις περιπτώσεις όπου η κλοπή είναι μια απρογραμμάτιστη υπόθεση στην οποία συμμετέχουν πολλά αγόρια μαζί και εξαρτάται από τις περιστάσεις- κάποιο ξεκλείδωτο αυτοκίνητο, ελκυστικά αντικείμενα εκτεθειμένα και σε απόσταση που μπορείς να τα αρπάξεις με μια απλή κίνηση, ένα ανοικτό παράθυρο. Τα παιδιά που εμπλέκονται σε αυτού του είδους τις κλοπές έχουν ομαλή προσωπικότητα και δεν αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα προβλήματα στην οικογένειά τους. Προέρχονται από χαμηλό κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο και ίσως για αυτό δεν δείχνουν ιδιαίτερο σεβασμό για την ξένη ιδιοκτησία. Βασικό στοιχείο είναι η συμμόρφωση προς την ομάδα των συνομηλίκων και τις πιέσεις που ο έφηβος δέχεται από αυτή. Προκειμένου να γίνει αποδεκτός και να κερδίσει την εκτίμηση των άλλων μελών-«προτύπων» της ομάδας αρχίζει να κλέβει για να δείξει ότι μπορεί κι αυτός να το κάνει.

Β) Ο «επιβεβαιωτικός» τύπος: Οι κλεψιές αυτού του είδους γίνονται συνήθως από ένα αγόρι μόνο του ή το πολύ με έναν ακόμη φίλο του και συνίστανται κυρίως σε διαρρήξεις σπιτιών ή κλοπές αυτοκινήτων που τα παίρνουν για να κάνουν τις βόλτες τους. Τις περισσότερες φορές η αξία των κλοπιμαίων είναι συμβολική παρά ουσιαστική. Τα παιδιά αυτά είναι μεγαλύτερα σε ηλικία και κατάγονται από οικογένειες υψηλού κοινωνικο-οικονομικού επιπέδου. Οι κλοπές έχουν νευρωσική προέλευση˙ το παιδί προσπαθεί να αποδείξει στον εαυτό του ότι κάτι αξίζει. Πρόκειται μάλλον για πράξη ανταρσίας κατά ενός αυταρχικού πατέρα ή για επιθυμία χειραφέτησης από μια υπερ-καταπιεστική μητέρα.

Γ) Ο «παρηγορητικός» τύπος: Εδώ οι κλοπές έχουν άμεση σχέση με τραύματα αποχωρισμού και απόρριψης του παιδιού εκ μέρους των γονέων του. Υπάρχει κάποιο στοιχείο φυγής έξω από το σπίτι για να «ψάξει για κάτι που έχει χάσει», κάτι για το οποίο τελικά θα ψάχνει σε όλη την ενήλικη ζωή του. Η κλεψιά για παράδειγμα που διαπράττει εις βάρος της μητέρας του συμβολίζει την ανάκτηση στοργής που δικαιωματικά του ανήκει και που την έχει τόσο πολύ στερηθεί.

Δ) Ο κερδοσκοπικός τύπος κλεψιάς: Αφορά προμελετημένες ενέργειες που αποβλέπουν σε κέρδη και στις οποίες οι «δράστες» λαμβάνουν όλα τα προφυλακτικά μέτρα («τσιλιαδόροι») για να μην αποκαλυφθούν. Μερικοί είναι παιδιά που ζουν σε στερημένο περιβάλλον και τα οποία θα συνεχίσουν αυτή τους την τακτική και όταν μεγαλώσουν και ενηλικιωθούν.

Τα μικρά παιδιά δεν θα πρέπει να ενοχοποιούνται και να αντιμετωπίζονται σαν μικροί παραβάτες και ακόμη χειρότερα ως εγκληματίες. Η αφαίρεση των ξένων πραγμάτων καλό είναι να εκλαμβάνεται ως πράξη ανωριμότητας και να υποδεικνύεται στο παιδί ότι είναι λανθασμένη και αρνητική. Καθώς τα κίνητρα της κλοπής ποικίλλουν είναι δύσκολο για τους γονείς να ανακαλύψουν τις πραγματικές αιτίες, ενώ συχνά και το ίδιο δεν καταλαβαίνει γιατί προχώρησε σε μια τέτοια πράξη. Αν μάλιστα ρωτήσει κανείς ένα νήπιο «γιατί το πήρες αφού δεν είναι δικό σου;» το πιθανότερο είναι ότι αυτό θα απαντήσει «δεν ξέρω».

Για να μπορέσουμε να του εξηγήσουμε ότι το να πάρει κάτι που δεν του ανήκει είναι μη αποδεκτό χρειάζεται μεγάλη κατανόηση και συστηματικά όρια. Αν έχει μάθει ότι μπορεί να αποκτά όλα όσα θέλει με ευκολία, θα βιώσει μεγάλη απογοήτευση όταν βγει από το στενό οικογενειακό περιβάλλον και διαπιστώσει πως δεν είναι εφικτό να πραγματοποιούνται όλες του οι επιθυμίες.

Τα παιδιά έχουν την τάση να κοινοποιούν κάτι που τα ενοχλεί, φοβίζει μέσα από πράξεις, άλλοτε με το να «αρπάζουν» πράγματα, άλλοτε με το να αρνούνται να τραφούν ή να συμμετάσχουν σε δραστηριότητες. Πάντοτε χρειάζεται να είμαστε σε επαγρύπνηση και να «διαβάζουμε» τα σημάδια που μας στέλνουν. Αν πετύχουμε μια υγιή επικοινωνία μαζί τους, τα υπόλοιπα θα έρθουν από μόνα τους.

Ενημερώστε το πώς αν αντιληφθείτε ότι κλέβει θα υπάρξουν συνέπειες και προσδιορίστε τις εκ των προτέρων. Για παράδειγμα κάποιοι γονείς μπορεί να πουν «Αν ξαναπάρεις κάτι θέλω να γνωρίζεις ότι δεν πρόκειται να σε καλύψω και θα απαιτήσω να επιστρέψεις τα αντικείμενα από εκεί που τα πήρες». Τα μεγαλύτερα παιδιά θα πρέπει να δέχονται τις συνέπειες της πράξης τους μέσα από την στέρηση προνομίων και να επαινούνται κάθε φορά που αποφεύγουν τον πειρασμό.

Η κλεψιά είναι μια παιδική συνήθεια η οποία εάν δεν αποτραπεί θα συνεχιστεί και στην ενήλικη ζωή όπου οι επιπτώσεις δεν είναι τόσο ήπιες. Τα παιδιά με μακρά προϊστορία διάπραξης κλοπών βρίσκονται στο προστάδιο της εγκληματικότητας και έχουν ανάγκη από συστηματική βοήθεια.