Πώς δημιουργούνται οι φοβίες

                      

   Γράφει η Νατάσσα Οικονόμου -Ψυχολόγος
Η φοβία είναι ένας υπερβολικός και περιοδικός-επανερχόμενος φόβος, ο οποίος είναι αδικαιολόγητος (ακόμη και για το ίδιο το θύμα). Είναι μια φοβική αντίδραση δυσανάλογη προς την αιτία-το αντικείμενο ή κατάσταση- που την προκαλεί. Το γεγονός ότι ακόμη και εντελώς υγιή άτομα είναι δυνατόν να υποφέρουν από παράλογους φόβους είχε επισημανθεί από τον Έλληνα γιατρό Ιπποκράτη. Αν και το άτομο αναγνωρίζει ότι οι φόβοι του δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, προσπαθεί με κάθε τρόπο να αποφύγει το φοβικό ερέθισμα. Στις περιπτώσεις όπου αυτή η τακτική δεν επηρεάζει σημαντικά την φυσιολογική λειτουργικότητά του, η φοβική συμπεριφορά δεν αποτελεί διαταραχή.

Νατάσσα Οικονόμου
Ψυχολόγος

Οι πιο γνωστές φοβίες είναι η κλειστοφοβία (φόβος για κλειστούς-περιορισμένους χώρους), η αγοραφοβία (φόβος για τους ανοικτούς χώρους), η ακροφοβία (φόβος για τα ύψη) και η ζωοφοβία (φόβος για τα ζώα). Έχουν καταγραφεί περίπου 200 είδη φοβίας με συμπτώματα, όπως τα αισθήματα πανικού, τρόμου, ταχυκαρδία, δύσπνοια, τρέμουλο. Εμφανίζονται πιο συχνά στις γυναίκες από ό,τι στους άνδρες, σε κάθε ηλικία και όλα τα κοινωνικά στρώματα υποφέρουν εξίσου από αυτές.
Οι ψυχαναλυτές θεωρούν τις φοβίες ως την ορατή όψη ασυνείδητων ενδοψυχικών συγκρούσεων. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, αυτό που πραγματικά φοβάται κάποιος είναι να ενδώσει στον πειρασμό να εκφράσει βαθιά ριζωμένες επιθυμίες, οι οποίες είναι ενστικτώδεις-πρωτόγονες και απαγορευμένες. Οι φοβίες συχνά αναπτύσσονται για να τον προστατεύσουν από επιθετικές ή ερωτικές ορμές. Έτσι μεταθέτει ή μεταβιβάζει το άγχος που του προκαλούν σε κάποιο ουδέτερο αντικείμενο (φίδια, αράχνες, νερό, σκοτάδι). Ένα άτομο με ελάχιστα συνειδητοποιημένες τάσεις αυτοκτονίας ίσως αναπτύξει μια φοβική αποφυγή για τα αιχμηρά μαχαίρια ή άλλα «δολοφονικά» αντικείμενα.
Η θεωρία της μάθησης υποστηρίζει ότι ένα παιδί που απειλήθηκε από συμμαθητή του στην αυλή του σχολείου συνδέει τον συγκεκριμένο χώρο με την επίθεση που δέχτηκε νιώθοντας άγχος την ώρα του παιχνιδιού. Εάν μας κυνηγήσει ένα σκυλί ή μας τραυματίσει, ιδιαίτερα σε νεαρή ηλικία, υπάρχει πιθανότητα να γενικεύσουμε τον φόβο προς όλα τα σκυλιά. Μαθαίνουμε τι είναι επικίνδυνο και τι όχι ακολουθώντας τα πρότυπα του περιβάλλοντός μας. Δεν αγγίζουμε το μάτι της κουζίνας γιατί έτσι μας έμαθαν οι γονείς μας. Εάν βρεθούμε σε ένα περιστατικό όπου κάποιος αντέδρασε άσχημα μπροστά σε μια ένεση, μπορούμε να αποκτήσουμε φοβία προς τις ενέσεις μιας και τις έχουμε συνδέσει με δυσάρεστα αποτελέσματα.
Η αιτία δημιουργίας φοβιών είναι ένα ζήτημα που έχει μελετήσει η βιολογία και τα συμπεράσματα δείχνουν ότι υπάρχουν περιοχές του εγκεφάλου, όπως η αμυγδαλή, που αποθηκεύουν μόνιμα τα τραυματικά γεγονότα της παιδικής ηλικίας. Η αμυγδαλή έχει την πιο εξειδικευμένη σχέση με το συναίσθημα και ειδικά με τον φόβο και το άγχος. Οι μνήμες τρόμου και φόβου αποθηκεύονται στις αισθητηριακές περιοχές του εγκεφάλου. Για αυτό το λόγο η ανάκληση μιας τραυματικής μνήμης γίνεται κυρίως αισθητηριακά, δηλαδή ανακαλούνται οσμές, εικόνες, σωματικές αισθήσεις και ήχοι που συνδέονται με άσχημα γεγονότα προκαλώντας έντονα αρνητικά συναισθήματα.
Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι ένας παράλογος φόβος μπορεί να έχει τη βάση του στην περιοχή της αμυγδαλής με συνέπεια το άτομο να μην γνωρίζει συνειδητά τη φύση και τις αιτίες της φοβίας του. Στις περισσότερες περιπτώσεις υπάρχει μεγάλη αντίσταση στην ανάκληση και περιγραφή τραυματικών γεγονότων λόγω του πόνου, της ενοχής ή ντροπής που αφορά κάποιο βίωμα. Παρόλη όμως την αντίσταση, ακόμη και καταστάσεις που συνέβησαν πριν από πολλά χρόνια και βρίσκονται θαμμένες βαθιά στο ασυνείδητο μπορούν να επανέλθουν μέσω μιας οσμής, ήχου ή εικόνας.
Σε έρευνες αποδείχτηκε ότι στα άτομα που με την βοήθεια κατάλληλης θεραπείας μπόρεσαν να περιγράψουν τα τραυματικά τους βιώματα με λέξεις, οι μνήμες αυτών των βιωμάτων μεταφέρθηκαν σε άλλες περιοχές του εγκεφάλου χάνοντας την αρχική τους δύναμη. Η ψυχοθεραπεία πρέπει να επικεντρώνεται στην ενθάρρυνση του ασθενή να εκφράσει λεκτικά την τραυματική του εμπειρία προκειμένου να επιφέρει θετικά αποτελέσματα.
Η ανάπτυξη των φόβων επηρεάζεται από την ιδιοσυγκρασία, τις προσωπικές εμπειρίες και τις περιβαλλοντικές συνθήκες μέσα στις οποίες εμφανίζονται τα φοβικά ερεθίσματα. Η τάση κάποιου να υπεραντιδρά με φόβο σχετίζεται στενά με την εγγενή ευαισθησία του αυτόνομου νευρικού συστήματός του. Επίσης οι πολύ πρώιμες επιδράσεις του ενδομητρικού περιβάλλοντος κατά την κύηση πιστεύεται ότι αυξάνουν τη φοβική προδιάθεση κυρίως αν η μητέρα έχει έντονο άγχος. Όλα τα παιδιά είναι ευάλωτα στις μεταδοτικές συνέπειες των γονεϊκών συναισθημάτων. Μερικοί φόβοι μεταφέρονται ασυνείδητα, όχι πάντα με λόγια, αλλά με τη γενικότερη στάση μας ή ακόμη και με τους μορφασμούς και τις χειρονομίες μας. Όσο πιο ήρεμοι είμαστε, τόσο περισσότερο μετριάζεται η γενική συναισθηματική φόρτιση των παιδιών.
Ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης μάθησης γίνεται διαμέσου της γλώσσας. Μπορούμε να μάθουμε να φοβόμαστε απλά ακούγοντας για τους φόβους των άλλων. Τα παιδιά πρέπει να διδάσκονται πώς να προφυλάσσονται από διάφορους κινδύνους χωρίς να αναζητούν κάθε πιθανή απειλή καταλήγοντας στο παθολογικό άγχος. Αν μια μητέρα εκφράζει συνεχώς φόβους μπροστά στο παιδί της, το εθίζει στο να βλέπει τον κόσμο σαν ένα επικίνδυνο τόπο. 
Η αντιμετώπιση των φοβιών δεν είναι αδύνατη. Σκοπός της θεραπείας είναι να εντοπίσει τα τραυματικά γεγονότα του παρελθόντος, να αναλύσει τα συναισθήματα γύρω από αυτά και να δώσει την κατάλληλη καθοδήγηση ώστε να αλλάξει ο τρόπος σκέψης.